काठमाडौँ । हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि महत्वपूर्ण एकादशीमध्ये पुत्रदा एकादशी व्रत आज मनाइँदैछ । नेपाली पात्रोअनुसार आज श्रावणशुक्ल पक्षको एकादशी तिथि परेको हो । यस एकादशीलाई पवित्रा एकादशीसमेत भनिन्छ ।
पुत्रदा एकादशी विशेषगरी सन्तानको सुख, स्वास्थ्य, दीर्घायु र कल्याणको कामना गर्दै मनाउने धार्मिक परम्परा छ । धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन भगवान् विष्णुको श्रद्धापूर्वक पूजा-आराधना गरी व्रत बस्दा मनोकामना पूरा हुने तथा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ ।
पुत्रदा एकादशीको धार्मिक महत्व
पौराणिक ग्रन्थमा श्रावणशुक्लपक्षको एकादशीलाई पुत्रदा एकादशीका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ । पद्म पुराणमा सांसारिक सुख-समृद्धि तथा सन्तान प्राप्तिका लागि पुत्रदा एकादशीको व्रत महत्वपूर्ण रहेको उल्लेख गरिएको धार्मिक मान्यता छ । विशेषगरी सन्तानको इच्छा राख्ने दम्पतीले श्रद्धापूर्वक यो व्रत गर्ने परम्परा छ ।
यस दिन बिहानै स्नान गरी शुद्ध भएर भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने, तुलसी, फूल, धूप, दीप तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने र विष्णुको नाम स्मरण गर्ने गरिन्छ। कतिपय भक्तजनले निराहार तथा कतिपयले फलाहार गरेर व्रत बस्ने गर्छन् । दिनभर भगवान् विष्णुको भजन-कीर्तन, धार्मिक ग्रन्थ पाठ तथा एकादशी व्रत कथा श्रवण गर्ने परम्परा पनि छ ।
राजा महीजितसँग जोडिएको कथा
पुत्रदा एकादशीसँग जोडिएको पौराणिक कथामा महीजित नाम गरेका राजाको प्रसंग आउँछ । राज्यमा सुख-समृद्धि भए पनि राजा सन्तानविहीन भएकाले चिन्तित थिए । सन्तान प्राप्तिका लागि उपाय खोज्ने क्रममा ऋषिमुनिसँग परामर्श गरेपछि उनीहरूले पुत्रदा एकादशीको व्रत गर्न सुझाव दिएको कथामा उल्लेख छ ।
ऋषिको सुझावअनुसार राजाले श्रद्धापूर्वक पुत्रदा एकादशीको व्रत गरे । धार्मिक कथाअनुसार व्रतको प्रभावले राजालाई योग्य सन्तान प्राप्त भयो। यही कथाका कारण पुत्रदा एकादशीलाई सन्तान सुख र सन्तानको कल्याणसँग जोडेर हेर्ने गरिएको हो ।
कसरी मनाइन्छ पुत्रदा एकादशी ?
एकादशीका दिन बिहान सूर्योदयअघि उठेर स्नान गरी भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने गरिन्छ । पूजा गर्दा भगवान् विष्णुको मूर्ति वा तस्बिरमा फूल, तुलसी, धूप, दीप र नैवेद्य अर्पण गरिन्छ । ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ लगायत विष्णु मन्त्रको जप गर्ने तथा विष्णु सहस्रनाम पाठ गर्ने चलनसमेत रहेको छ ।
व्रत बस्ने भक्तजनले एकादशीका दिन अन्न तथा कतिपय खाद्य पदार्थ त्यागेर फलाहार वा निराहार बस्ने गर्छन् । आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र परम्पराअनुसार व्रतको स्वरूप फरक हुन सक्छ । धार्मिक व्रत भएकाले स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो अवस्थाअनुसार सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ ।
दान-पुण्यको पनि महत्व
पुत्रदा एकादशीका दिन पूजा र व्रतसँगै दान–पुण्य तथा आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने परम्परा पनि छ । धार्मिक विश्वासअनुसार अन्न, वस्त्र तथा आवश्यक सामग्री दान गर्नु शुभ मानिन्छ । यस दिन गरिने सेवा, सहयोग र परोपकारलाई पनि धार्मिक पुण्यसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ ।
एकादशीको व्रतलाई केवल सन्तान प्राप्तिको कामनासँग मात्र सीमित नगरी परिवारको सुख, शान्ति, सन्तानको स्वास्थ्य तथा समग्र कल्याणको कामनासँग जोडेर मनाउने गरिन्छ । त्यसैले सन्तान भएका अभिभावकले पनि आफ्ना छोराछोरीको सुख, स्वास्थ्य र उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्दै आजको दिन भगवान् विष्णुको आराधना गर्ने गर्छन् ।
आज देशका विभिन्न स्थानमा रहेका विष्णु मन्दिरमा भक्तजन पुगेर पूजा तथा दर्शन गर्नेछन् । व्रतालुहरूले दिनभर भगवान् विष्णुको स्मरण गर्दै एकादशीको धार्मिक विधि पूरा गर्ने र भोलिपल्ट द्वादशीका दिन व्रत समापन गर्ने परम्परा छ ।
धार्मिक आस्थाअनुसार पुत्रदा एकादशीले परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउने तथा सन्तानको जीवनमा सुख-स्वास्थ्य र सफलताको कामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ । श्रद्धा, संयम र परोपकारका साथ मनाइने यस पर्वले परिवार तथा समाजमा सद्भाव र सकारात्मक भावनासमेत बढाउने विश्वास गरिएको छ ।
