काठमाडौँ । आज विश्वभर विश्व सम्पदा दिवस मनाइँदै छ । ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यका साथ यो दिवस हरेक वर्ष अप्रिल १८ तारिखमा मनाइन्छ ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संस्था युनेस्को अन्तर्गत विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत स्थलहरूको संरक्षणबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले सन् १९८३ देखि यो दिवस औपचारिक रूपमा मनाउन थालिएको हो ।
यस दिवसले विश्वभर रहेका ऐतिहासिक संरचना, पुरातात्त्विक महत्वका क्षेत्र, सांस्कृतिक धरोहर तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणमा सरकार, समुदाय र सरोकारवाला निकायलाई सचेत गराउने उद्देश्य राख्छ । विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू केवल ऐतिहासिक महत्वका मात्र नभई मानव सभ्यताको पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छन् ।
नेपाल पनि विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत महत्वपूर्ण सम्पदाहरू भएको मुलुक हो । यहाँका ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलहरू विश्वभर चर्चित छन् । काठमाडौँ उपत्यकाभित्र रहेका सात सम्पदा क्षेत्र यस सूचीमा सूचीकृत छन् । तीमध्ये भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, वसन्तपुर दरबार क्षेत्र, चाँगुनारायण मन्दिर, पशुपतिनाथ क्षेत्र, बौद्ध स्तूप र स्वयम्भू स्तूप प्रमुख हुन् ।
यसका साथै नेपालको अन्य महत्वपूर्ण सम्पदामा लुम्बिनी, जहाँ गौतम बुद्धको जन्मस्थल रहेको मानिन्छ, तथा प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज पनि विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छन् ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यी सम्पदाहरू केवल पर्यटकीय आकर्षण मात्र नभई नेपालको पहिचान र सांस्कृतिक सम्पदाको मेरुदण्ड हुन् । तर शहरीकरण, जनसङ्ख्या वृद्धि, वातावरणीय प्रदूषण तथा अनियन्त्रित निर्माण गतिविधिका कारण यी सम्पदाहरू जोखिममा पर्ने सम्भावना पनि बढ्दै गएको छ ।
सम्पदा संरक्षणमा सक्रिय निकायहरूले स्थानीय तह, समुदाय र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक रहेको बताएका छन् । उनीहरूले सम्पदाको संरक्षणलाई केवल सरकारी जिम्मेवारी नभई साझा दायित्वका रूपमा लिनुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।
नेपाल सरकारले पनि सम्पदा संरक्षणका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । पुरातात्त्विक महत्वका संरचनाको पुनर्निर्माण, संरक्षण क्षेत्रको व्यवस्थापन तथा पर्यटन प्रवर्द्धनलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउने प्रयास भइरहेको छ ।
विश्व सम्पदा दिवसको अवसरमा विभिन्न संघसंस्था, विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा सरोकारवाला निकायहरूले चेतनामूलक कार्यक्रम, प्रदर्शनी, गोष्ठी तथा सरसफाइ अभियान सञ्चालन गर्दै आएका छन् ।
विशेषज्ञहरूले डिजिटल प्रविधिको प्रयोगमार्फत पनि सम्पदाको दस्तावेजीकरण र संरक्षण गर्न सकिने सुझाव दिएका छन् । उनीहरूका अनुसार आधुनिक प्रविधिले ऐतिहासिक संरचनाको दीर्घकालीन संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।
यसरी विश्व सम्पदा दिवसले नेपालसहित विश्वभरका सम्पदाप्रति जिम्मेवारी र संरक्षणको भावना जगाउने अवसर प्रदान गरेको छ ।
