Skip to main content

Nidan Media

दलहरूमा नेतृत्व पुस्तान्तरण निर्विकल्प उपाय

गत भदौ २३ गतेको जेन–जी पुस्ता (सन् १९९७ देखि सन् २०१२ सम्म जन्मेको) को आन्दोलनले मुलुकको राजनीतिक धार नै बदलिदिएको छ । त्यो आन्दोलनमा सरकारी पक्षबाट भएको दमन र त्यसपछि अर्को दिन मच्चिएको आगजनी र तोडफोडको आक्रोशले नेपालीको सोच नै बदलिदिएको हो ।

यो बदलाव भनेको निरन्तर एउटै ढर्रामा चल्दै आएका राजनीतिक दलका नेता र तिनीहरूको भ्रष्ट प्रवृत्ति नै हो । हुनत राणा शासन, पञ्चायत र शाहीकालसँगै २४० वर्षे राजतन्त्र ढालेको भनेर गणतन्त्रको रसास्वादन गरिरहने तर आफूहरूले गरेको गल्तीको हिसाबकिताब पनि हुन्छ भनेर हेक्का नगर्ने नेतृत्वको करामतकै कारणले गर्दा यो बदलाव आएकोमा दुईमत छैन ।

२४ गतेको विध्वंशपछिको परिवर्तन स्वरुप दलका नेताहरू भूमिगत भए । आक्रमण हुने डरले आफ्ना निवासमासमेत पनि बसेनन् । कतिपय नेताहरू अहिलेसम्म बाहिर आउन सकेका छैनन् । भूमिगतमै भए पनि उनीहरूले जेन–जी आन्दोलनको समर्थन गर्न बाध्य भए । तर त्यही जेन–जी आन्दोलनले ढालेको संसद र नयाँ सरकारलाई भने आत्मसात् गरेको पाइएको छैन ।

कसैलाई संसद ढलेको मन परेको छैन भने कसैलाई फागुन २१ मा हुने चुनाव मन परेको छैन । यतिमात्र हैन उनीहरू आफूले पार्टीभित्रै पाएको कुर्सी छोड्नसमेत तयार छैनन् । बाँचुञ्जेल आफू कुर्सीमै रहेर मरौँ भन्ने अभिलाषाले नेताहरूलाई त बरबाद पार्यो नै आफ्नो दललाईसमेत दलदलमा फसाएका छन् ।

जेन–जी पुस्तालाई कम नआकौँ, चार वर्षमा तीन देशमा कायापलट 

जेन–जी पुस्तालाई कम आँक्ने काम गर्दै नगरौँ । जेन–जी पुस्ताले नेपालमा मात्र हैन पछिल्लो चार वर्षमा तीन देशको राजनीति बदलिदिएको छ । जो इन्टरनेट र स्मार्टफोनसँगै हुर्के–बढे यिनीहरू पक्कै पुरानो पुस्ताभन्दा निकै अगाडि छन् । यो पुस्तालाई अधैर्य पुस्ता पनि भनिन्छ । यसले चाहेपछि त्यसलाई पूरा गरेरै छाड्ने हैसियत राख्छ ।

नेपालमा जेन–जी आन्दोलन

त्यसैले त नेपालमा जेन–जी पुस्ताले सामाजिक सञ्जालको भोटको आधारमा नेपालकै पहिलो महिला प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीलाई अन्तरिम सरकारको प्रधानमन्त्री बनायो । केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकारले दमन गरेर १९ जनाको ज्यान लिएपछि यो आन्दोलन कल्पना बाहिर गयो ।

अन्ततः चार पटकका प्रधानमन्त्री ओली राजीनामा दिएर सेनाको हेलिकोप्टरमा भाग्नुपर्यो । पाँच पटकका पूर्व प्रधानमन्त्री एवं सत्ता साझेदार दल नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवा आफ्नै घरबाट बाहिरिन पर्यो । जेन–जी आन्दोलनले उनी र उनकी पत्नी आरजूलाई निकै नै दुःखदायी तरिकाले पिटेर बाहिर निकाली घरमा आगो लगाइदियो ।

ओली भागे पनि उनको बालकोटस्थित घरमा आगो लगाएर ध्वस्त पारियो । त्यही हालत भयो तीन पटकका प्रधानमन्त्री एवं माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डको । उनको निवाससँगै उनका दुई छोरीको निवासमा पनि आगलागी र तोडफोड भयो ।

जेन–जीले नेताहरूलाई छानीछानी कारबाही गरे । घर जलाइदिए । तोडफोड गरे र भेटेजतिलाई नराम्रोसँग पिटे ।

एक एक पटकका प्रधानमन्त्री नेकपा एकीकृत समाजवादीका अध्यक्ष माधवकुमार नेपालको घर जलाइयो । नेकपा एसकै सम्मानित नेता झलनाथ खनालको घरमा आगो मात्र लगाइएन उनकी पत्नीलाई जलाउँदा गम्भीर स्थितिमा उपचार गर्नुपरेको छ ।

विशेषगरी कांग्रेस, एमाले र माओवादी केन्द्रका नेताहरू उनीहरूको निशानामा परे भने अन्य दलका नेताहरू छिटफुटमात्र परे । त्यस्तै छानीछानी उद्योगी व्यवसायीको उद्योग व्यवसाय चौपट पारियो । यसमा ठूलै घुसपैठ भयो । यसको छानबिनका लागि सरकारले न्यायीक जाँचबुझ आयोग गठन गर्ने भएको छ । नेपालजस्तो शान्तिको देशमा अहिंसा मच्याउनेलाई कानूनअनुसार कारबाही हुनैपर्छ ।

ओली सरकारको सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध फुकुवा अनि भ्रष्टाचारलाई निर्मूल पार्नुपर्ने मात्र दुई माग लिएर सडकमा उत्रिएका जेन–जीले अन्ततः सरकार नै ढलाइछाडे ।

बंगलादेशको जुलाई क्रान्ति

गत वर्षको जुलाई क्रान्तिमा जेन–जी युवा नै आक्रामक हुँदा शेख हसिनाको सरकार ढल्यो । बंगलादेशको उच्च अदालतले सरकारी जागिरमा ३० प्रतिशत कोटा प्रणाली फेरि लागू गर्ने आदेश दिएसँगै जेन–जी पुस्ताले विरोध स्वरुप जुलाई क्रान्ति थाल्यो ।

प्रहरीले सन् २०२४ को जुलाई २० मा प्रदर्शनकारीलाई रोक्न खोज्दा ५६० जनाको ज्यान गएको थियो । हिंसा त्यतिले रोकिएन । अन्त्यमा प्रधानमन्त्री शेख हसिना राजीनामा दिएर सेनाको हेलिकोप्टरमार्फत भारतमा निर्वासित भइन् । प्रदर्शनकारीहरूले प्रधानमन्त्री निवासमा कब्जा जमाए । युवा संगठनहरूकै आह्वानमा नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मोहम्मद युनुसलाई मुख्य सल्लाहकारको जिम्मा दिएर अन्तरिम सरकार बनाइएको छ ।

श्रीलंकाको भ्रष्ट सरकारलाई हटाइयो 

श्रीलंकामा राजपक्षे परिवारले करिब दुई दशक शासन गर्यो । सो क्रममा अन्य देशहरूसँग ऋण लिएर भ्रष्टाचार गर्यो । यसले श्रीलंकाका आम जनता गरिबी, खानामा कमी, बिजुली कटौती र महँगीको समस्याबाट जुध्न थाले ।

सन् २०२२ को मार्चमा यसको विरोध प्रदर्शन शुरू भयो । जसमा ठूलो संख्या जेन–जीको थियो । यिनै जेन–जीले सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गरेर विरोधलाई देशभर फैलाए ।

जसका कारण सरकारले सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्ध लगायो । तब प्रधानमन्त्री महिन्दा राजपक्षेले ९ मेमा राजीनामा दिए । यसको एक महिनापछि प्रदर्शनकारी राष्ट्रपति भवन र प्रधानमन्त्रीको आवासमा घुसे । १४ जुलाईमा राष्ट्रपति गोटाबाया राजपक्षे सिंगापुरबाट ई–मेलमार्फत राजीनामा दिए । देशमा फेरि चुनाव भयो र अनुराकुमार दिसानायके राष्ट्रपति चुनिए ।

यसरी जेन–जीले आफ्नो शक्ति देखाउँदा तीन देशको राजनीति बदलिएको छ । जेन–जी पुस्ता साँच्चिकै सशक्त छ । जसले सन् २०२१ मा म्यानमारको सैन्य ‘कू’ को विरोध गरेको थियो । थाइल्याण्डमा जेन–जीले स्कूल तथा विश्वविद्यालयमा राजशाहीको विरोध गरेको थियो । यस्ता विश्वमा थुप्रै उदाहरण छन् ।

परिवर्तन आत्मसात् गरौँ 

जेन–जीको एक दिने प्रदर्शनले नै परिवर्तन गर्यो । यो भनेको जेन–जीको शक्ति कति रहेछ भन्ने हो । अर्कातर्फ जेन–जीको आडमा कति गुप्त समूह रहेछन् जसले मुलुकमा आगो लगायो र खर्बौँको क्षति गरायो । आफ्नै घरमा आगो लगाउन उद्दत गर्ने त्यो अदृष्य शक्ति ‘सुसाइड बम्बर’ भन्दा पनि खतरनाक रहेको प्रमाणित भएको छ ।

जेन–जी समूहमा कुनै घुसपैठ भएर नै यो विध्वंश भयो र छानीछानी नेता र व्यापारीका घरमा आगो लगाइयो । तोडफोड गरियो र पिटपाट गरियो । अनि सरकारी सम्पत्ति पनि छानीछानी नोक्सान गरियो । आफ्नै घरमा आगो लगाउने नेपाली कसरी हुन सक्छ ?

तर यो तोडफोड र आगो लगाउने काम सिकाउने शीर्ष दलका नेता र कार्यकर्ता नै हुन् । सत्ता बाहिर भएका बेलामा उनीहरूले गरेको कुकर्मको देखासिकी यो जेन–जी पुस्ताले सिक्यो र आगो लगायो । अनि अवसरवादी समूहले मौकामा चौका हान्यो ।

घुसपैठ हिजो पनि थियो र भोलि पनि हुनेछ । यसको जिम्मा जेन–जीले नै लिनेछ र अवसरवादी समूहलाई कुकर्म अनुसारको सजाय हुनै पर्नेछ । सजाय नभए भोलि उसले अर्को कुकर्म गर्ने नै छ । जसरी कारागारबाट भागेको अपराधीले अर्को दिन नै अपराध कर्मलाई रोज्यो । त्यसरी नै यसपालि तोडफोड र आगजनीमा संलग्नलाई कारबाही गरिएन भने ऊ झन् खतरनाक अपराधी बनेर निस्कने छ ।

त्यसैले त अहिलेको परिवर्तनलाई आत्मसात् गरौँ र अबका दिनलाई सुन्दर बनाउन सबै मिलेर हातेमालो गरौँ । यहाँबाटै हुनेछ राजनीतिमा पुस्तान्तरणको चर्चा ।

दलहरूमा पुस्तान्तरण हुनैपर्छ

जसरी पाका नेताहरूको नेतृत्वलाई जेन–जीले नरुचाउँदा देशको सत्ता नै परिवर्तन भयो त्यसरी नै अब दलहरूमै पनि पुस्तान्तरणको खाँचो छ । यसलाई पुराना कुनै पनि दलले स्वीकार गरेर तत्काल अगाडि बढ्नु पर्नेछ । यो निर्विकल्प उपाय हो । यसमा किन्तु परन्तु लगाउने अब ठाउँ छैन ।

सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारले फागुन २१ गतेका लागि प्रतिनिधि सभाको निर्वाचनको मिति तोकेको छ । त्यसका लागि सबै दल तयार हुनुपर्नेछ । त्यसअघि नै पार्टीहरू पुस्तान्तरण गरेर जान सकेनन् भने कुनै पनि पुराना दलका उम्मेदवारले जित्ने सम्भावना कम देखिँदैछ ।

देशको समग्र राजनीतिमा पुस्तान्तरण खोजेको जेन–जी पुस्ताले आफ्नो पार्टीभित्र पनि त्यो अपेक्षा राख्नु स्वभाविकै हो । यहाँ त दलहरूमा तीन चार पुस्ता रहेका छन् । जसले गर्दा उनीहरूले पालो कुर्नुपर्नेछ । कतिपयका चाहना बीचमै तुहिन्छन् ।

विशेषगरी शीर्ष दलहरूमा नेतृत्व कुनै पनि हालतमा सहनयोग्य देखिएको छैन । नेपाली कांग्रेसमा आक्रोश पोखिँदै आएको छ । कम्युनिष्ट दलहरूमा भने आक्रोश पोख्यो कि त्यो एक्लियो भन्ने जाने भयो । आवाज उठाउन भने छाडिएको छैन ।

यहाँ यस्ता नेताहरू छन् जो बाँचुन्जेल नेतृत्वमै रहन चाहन्छन् । यसमा सबैभन्दा लामो समयसम्म अध्यक्षको कुर्सीमा रहने माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड, राष्ट्रिय जनमोर्चा नेपालका अध्यक्ष चित्रबहादुर केसी, नेपाल मजदुर किसान पार्टीका अध्यक्ष नारायणमान विजुक्छे सदाबहार अध्यक्ष हुन् ।

उमेरका आधारमा महन्थ ठाकुर, मोहन वैद्य किरण, माधवकुमार नेपाल, डा बाबुराम भट्टराई, उपेन्द्र यादवहरूले पनि राजीनामा दिएर नयाँ पुस्तालाई पार्टीको नेतृत्व हस्तान्तरण गर्दा पार्टीलाई राम्रो फाइदा हुनेमा दुईमत नहोला ।

यस्तो लाग्छ कि उनीहरू कुर्सीकै लागि बनेका हुन् । माओवादी त ठूलो छ । र, पनि प्रचण्डले बाँचुन्जेल पार्टी नेतृत्व नछाड्ने संकेत दिएका छन् । समय समयमा विद्रोह हुन्छ । तर त्यसले प्रचण्डलाई हटाउन सक्ने आँधी ल्याउँदैन । मोहन वैद्य किरणहरूले विद्रोह गरेका भए पनि प्रचण्डलाई हल्लाउन सकेनन् । अन्तमा आफैँ पार्टी छाडेर गए ।

तिनै प्रचण्डका कारण पार्टी चलायमान भएको छैन । अब जेन–जी पुस्तालाई सहकार्य गरेर जाने हो भने माओवादीबाट प्रचण्डले विश्राम लिनैपर्ने देखिन्छ । केसी, विजुक्छे र वैद्यहरूले आत्मसात् गरेर विश्राम लिने हो ।

एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीमा तेस्रो कार्यकाल अध्यक्ष हुने अभिलाषाले अहिलेको राजनीतिक परिवर्तन ल्याउन धेरै मद्धत गर्यो । पूर्व राष्ट्रपति एवं एमालेकी पूर्व उपाध्यक्ष विद्यादेवी भण्डारी राजनीतिमा फर्किन चाहन्थिन् । उनको उदेश्य पार्टीको नेतृत्व गर्नु थियो ।

यसलाई ओलीले थाहा पाएपछि उनको सदस्यता नै नवीकरण गरिदिएनन् । अनि एमालेमा ७० वर्ष भएपछि स्वतः सक्रिय राजनीतिबाट टाढिनु पर्ने हुन्छ । ओली टाढिन चाहेनन् जसका कारण भदौमै भएको विधान महाधिवेशनबाट ७० वर्षे नै हटाए । उनी तेस्रो कार्यकालका लागि तयार छन् । आफ्नो आलोचना रोक्न उनले सामाजिक सञ्जालमै प्रतिबन्ध लगाए । अनि सरकारले देखायो सर्वोच्च अदालतको आदेश । सर्वोच्चका आदेश सबैभन्दा बढी उल्लंघन गर्ने ओली सरकार नै थियो । विकल्प नदिइ सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्दा त्यसले पार्ने असर आँकलन गर्न नसक्दा ओलीले समय अगावै बालुवाटार छाड्नु पर्यो ।

तर जसरी जेन–जीको एक दिनको आन्दोलनले नै उनलाई प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएर सेनाको हेलिकोप्टरमा भाग्न बाध्य बनायो त्यसरी नै त्यसबाट पाठ सिकेर उनले राजनीतिबाट संन्यास लिनुको विकल्प पनि छैन । किनकि उनका उखान टुक्कालाई जेन–जीले टुक्राटुक्रा पारिदिएको छ । एमालेभित्रकै जेन–जीले उनलाई मन नपराएको स्पष्ट भैसक्यो ।

कांग्रेसभित्र पनि यही समस्या छ । सभापति शेरबहादुर देउवा नियमित समय मंसिरबाट भागेर पार्टीको महाधिवेशन एक वर्ष पछाडि धकेल्न खोजिरहेका थिए । त्यसको कारण थियो । त्यो हो केपी ओली र देउवाबीच चुनावअघिको प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा आधा आधा समय नेतृत्व गर्ने ।

समयमै पार्टीको महाधिवेशन गरियो भने उनी छैटौँ पटक प्रधानमन्त्री हुन नपाउने निश्चित थियो । किनकि उनी तेस्रो पटक पार्टी सभापतिमा लड्ने अवस्था छैन । उनी दोस्रो कार्यकालको समय लम्बाएर भए पनि प्रधानमन्त्री हुन खोजेका थिए ।

तर त्यो अभिलाषा पूरा हुन सकेन । किनकि कांग्रेस–एमालेको गठबन्धन सरकार जेन–जीले ढालिदियो । अब देउवाले कुनै लोभ लालच नगरी सभापतिबाट जतिसक्यो छिटो राजीनामा दिएर मार्गप्रशस्त गर्नुको विकल्प देखिँदैन । किनकि उनलाई यसपालि जेन–जीले नराम्रो चोट पुर्याएको छ ।

उनले जेन–जीलाई बुझेको भए सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्नका लागि केपी ओलीलाई साथ दिने थिएनन् । सामाजिक सञ्जालको जरुरत देउवालाई भन्दा हजार गुणा बढी जेन–जीलाई थियो । त्यस्तै जब ओली सरकारको दमनबाट १९ जेन–जीहरूको एकैदिन निधन भयो कांग्रेसले तत्काल सरकार छाड्न सक्नुपर्दथ्यो । देउवाले न त ओलीलाई मनाउन सके न त आफूले नै मन्त्रीहरू फिर्ता बोलाउन सके ।

देउवाको त्यही गल्तीले उनीमाथि त्यतिठूलो प्रहार भयो । ओली त हेलिकोप्टरमा सुरक्षित ठाउँमा गए । देउवाले चाहेका भए सेनाको सहयोगमा भाग्न सक्थे । उनी भागेनन् । नेपाली दाजुभाइले मार्छन् भने तयार छु भनेर जुन साहस देखाए त्यो भने सलामयोग्य छ ।

उनी आफूले कुनै गल्ती नगरेकाले आफूमाथि कसैले पनि आक्रोश नपोख्नेमा विश्वस्त थिए । व्यक्तिगत रिसइबी कसैसँग नभएको उनको जिकिर हुन सक्छ । पाँच पाँच पटक प्रधानमन्त्री भइसकेपछि देश कहाँ पुग्यो त भन्ने जेन–जीलाई लाग्यो । जसका कारण उनीमाथि दुर्व्यवहार भयो । रक्ताम्मे पाइयो । उनकी पत्नी आरजूमाथि पनि प्रहार भयो । घर सखाप भयो । पार्टी कार्यालय सखाप भयो ।

अब चुनावमा अस्तित्वमा रहनका लागि पनि पुस्तान्तरण जरुरी

शीर्ष नेताहरू अब कुनै पनि अनुहार लिएर फेरि जनता सामु पुग्लान् भन्ने कल्पना पनि गर्न सकिँदैन । किनकि राजसंस्था हटेपछि १७ वर्ष त यिनै मुख्य तीन दलका तीन नेताको वरिपरिमात्र देश घुम्यो । २०७२ सालदेखि आलोपालो गरी यिनै तीन नेताले सरकारको नेतृत्व गरिरहे । यसलाई सुधार गर्न उनीहरूले खोजेनन् । भ्रष्टाचारलाई संस्थागत नै बनाए ।

परिवर्तन नहुने उनीहरूलाई जेन–जीले नराम्रो झड्का दिएको छ । र, पनि उनीहरूमा यो दिब्य चेत आएको पाइँदैन । पहिलो दिन सरकारको गोलीबाट ३० जना मरे भने दोस्रो दिन ४२ जना मरे ।

यदि देउवाले पहिलो दिन नै सरकारलाई दिएको समर्थन फिर्ता लिएको भए ओली पनि राजीनामा दिन बाध्य हुने थिए र दोस्रो दिन त्यतिठूलो क्षति हुने थिएन । शीर्ष तीन नेताका घर सम्भवतः जल्ने थिएनन् ।

यसरी जेन–जी आन्दोलनको दिन सरकारबाट देउवा ब्याक नहुँदा र प्रमुख प्रतिपक्ष दलका अध्यक्ष प्रचण्डले विद्रोहको आगोमा रोटी सेक्ने काम गर्दा ओलीले देशलाई नै भड्खालोमा हाल्ने काम गरे । अब रुपान्तरणका लागि तीन जना नेताले नै मार्ग प्रशस्त नगर्ने हो भने तीन ओटै पार्टी चलायमान हुने छैनन् ।

आसेपासे हेरेरमात्र धेरै दिन रमाउन सकिन्न । शक्ति गुमेपछि आसेपासे पनि आफ्ना हुँदैनन् । पार्टीभित्रका आशा लाग्दा नेतालाई फक्रने अवसर नदिए एक दिन पार्टी नै रहने छैन । भ्रष्टाचारको थुप्रोबाट निर्मित आसेपासे समूहको भरमा पार्टी चल्दैन । नेताहरू सच्चिने कि सक्किने भन्ने धेरै भइसक्यो । अब त विकल्प पनि छैन ।

No widgets found. Go to Widget page and add the widget in Offcanvas Sidebar Widget Area.