काठमाडौँ। सूर्य उपासनामा आधारित छठ पर्व धार्मिक आस्था, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको सांस्कृतिक उत्सव हो। कुनै समय प्राचीन मिथिला क्षेत्रमा बढी प्रचलित रहेको यो पर्व अहिले नेपालका विभिन्न भूभाग तथा विदेशमा रहेका नेपाली र मैथिली समुदायले समेत मनाउने गरेका छन्।
छठ पर्व कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सुरु हुन्छ। चतुर्थीमा नुहाएर शुद्ध भोजन गर्ने, पञ्चमीमा खरना गरी उपवास सुरु गर्ने र षष्ठीका दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिने परम्परा छ। सप्तमीका दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि व्रत सम्पन्न हुन्छ। व्रतालुले ठेकुवा, कसार, उखु, अदुवा, नरिवल, मूला र सुथनीलगायत सामग्री प्रसादका रूपमा चढाउँछन्।
छठमा सूर्य र जलको पूजा गरिन्छ। सूर्यको प्रकाश र ताप वनस्पति तथा जीवजगत्का लागि आवश्यक ऊर्जा हुन् भने जल जीवनको आधार हो। त्यसैले सूर्य र जलप्रतिको सम्मानलाई यस पर्वको प्रकृतिसँग जोडिएको सांस्कृतिक पक्षका रूपमा लिन सकिन्छ। छठका लागि नदी, पोखरी तथा जलाशयमा घाट निर्माण र सरसफाइ गर्ने चलनले सामुदायिक सहभागिता र स्थानीय कृषि उपजको उपयोगलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ।
यस पर्वसँग जोडिएका केही विषय धार्मिक मान्यता र पौराणिक आख्यानमा आधारित छन्। पुराणमा प्रियव्रत र मालिनीको सन्तान प्राप्तिको कथा षष्ठी देवीसँग जोडिएको छ। महाभारतकालमा द्रौपदी र सूर्यपुत्र कर्णले सूर्यको उपासना गरेको तथा रामायणकालमा राम र सीताले सूर्यको पूजा गरेको धार्मिक विश्वास पनि छ। यस्ता कथाले छठको धार्मिक महत्त्व र जनआस्थालाई अभिव्यक्त गर्छन्। तर यी प्रसङ्गलाई प्रमाणित ऐतिहासिक घटनाका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन।
छठलाई सन्तान प्राप्ति, निरोगिता, सुख–समृद्धि र चर्मरोगबाट मुक्ति मिल्ने विश्वासका साथ मनाउने गरिन्छ। उपवास, सरसफाइ र सूर्यको प्रकाशले शरीरमा विशेष स्वास्थ्य लाभ पुर्याउने दाबी पनि प्रचलित छन्। यद्यपि डिटोक्सिफिकेसन वा सूर्यको किरणले शरीरका विशेष ग्रन्थी सक्रिय बनाउनेजस्ता दाबीलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण प्रस्तुत गरिएको छैन।
छठको विशिष्ट पक्ष सामाजिक समावेशिता र सद्भाव हो। विभिन्न जाति तथा आर्थिक अवस्थाका मानिस एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्ने र प्रसाद आदानप्रदान गर्ने परम्पराले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। महिलाको अगुवाइमा परिवार तथा समाजको कल्याणका लागि गरिने संकल्प पनि यसको विशेषता हो।
अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ दिने परम्पराले जीवनका सुख र दुःखलाई स्वीकार गर्ने प्रतीकात्मक सन्देश दिन्छ। धार्मिक आस्थासँगै प्रकृतिप्रतिको सम्मान, कृषि संस्कृति, सामुदायिक एकता र समावेशितालाई जोड्ने भएकाले छठ पर्वको सांस्कृतिक महत्त्व व्यापक छ।
