काठमाडौँ । नेपाली भाषा, साहित्य र राष्ट्रिय सांस्कृतिक चेतनाका अग्रदूत आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २१३औँ जन्मजयन्ती आज देश तथा विदेशमा विभिन्न साहित्यिक, सांस्कृतिक तथा स्मृति कार्यक्रम गरी मनाइँदैछ।
नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, भानु प्रतिष्ठान, नेपाली शिक्षा परिषद्लगायत संस्थाले विशेष कार्यक्रम आयोजना गरेका छन् भने देशभर भानुभक्तका सालिकमा माल्यार्पण, प्रभातफेरी, रामायण वाचन, काव्य गोष्ठी र साहित्यिक कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्।
वि.सं. १८७१ असार २९ गते तनहुँको चुँदी रम्घामा जन्मिएका भानुभक्तले संस्कृतमा रहेको रामायणलाई सरल र सहज नेपाली भाषामा भावानुवाद गरी नेपाली साहित्यमा ऐतिहासिक योगदान पुर्याएका थिए।
उनले लेखेको रामायण आज पनि नेपाली समाजमा घरघरमा श्रद्धापूर्वक पाठ गरिन्छ। भाषिक एकताको आधार निर्माण गर्दै नेपाली साहित्यलाई जनस्तरसम्म पुर्याउने कार्यका कारण उनलाई ‘आदिकवि’को सम्मानित उपाधि प्रदान गरिएको हो।
भानुभक्तको साहित्यिक यात्रामा सामान्य घाँसीसँग भएको भेटलाई महत्वपूर्ण मोडका रूपमा लिइन्छ। “मानिसले जन्मेपछि समाजका लागि स्मरणीय काम गर्नुपर्छ” भन्ने घाँसीको प्रेरणाले उनी समाजप्रति उत्तरदायी सिर्जनामा समर्पित भएको विश्वास गरिन्छ। यही प्रेरणाले उनले नेपाली भाषामा अमूल्य साहित्यिक सम्पदा सिर्जना गरेका थिए।
रामायणबाहेक वधुशिक्षा, प्रश्नोत्तर, भक्तमाला, रामगीता लगायतका कृतिमार्फत पनि उनले नेपाली समाजमा नैतिकता, संस्कार, भाषा र सांस्कृतिक चेतनाको सन्देश फैलाएका छन्। उनका रचनाले नेपाली भाषा मात्र समृद्ध बनाएनन्, राष्ट्रिय पहिचान र सांस्कृतिक एकतालाई समेत मजबुत बनाएका छन्।
इतिहासकार र साहित्यकारहरूका अनुसार, जसरी पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई भौगोलिक रूपमा एकीकृत गरे, त्यसरी नै भानुभक्तले भाषा, साहित्य र संस्कृतिका माध्यमबाट सम्पूर्ण नेपालीलाई एउटै भावनात्मक सूत्रमा बाँध्ने काम गरे। यही कारण भानु जयन्ती नेपाली भाषाभाषी समुदायका लागि केवल जन्मोत्सव नभई भाषिक गौरव र सांस्कृतिक पहिचानको पर्व बनेको छ।
नेपालमा मात्र होइन, भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम, असम, भुटान, म्यानमारलगायत नेपाली भाषाभाषी समुदाय रहेका विभिन्न मुलुक र क्षेत्रमा पनि भानु जयन्ती विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। यसले विश्वभर फैलिएका नेपाली समुदायबीच भाषा, साहित्य र संस्कृतिको सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने विश्वास गरिएको छ।
भानुभक्तको सबैभन्दा चर्चित मौलिक रचनामध्ये ‘घाँसी’ कविता आज पनि जीवनबोध, परोपकार र सामाजिक उत्तरदायित्वको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा अध्ययन गरिन्छ। त्यस्तै, प्रशासनिक विकृति, ढिलासुस्ती र अन्यायविरुद्ध लेखिएका उनका व्यङ्ग्यात्मक कविताले तत्कालीन समाजको यथार्थ चित्रण मात्र होइन, आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक सन्देश दिन्छन्।
वि.सं. १९२५ असोज ६ गते ५४ वर्षको उमेरमा उनको निधन भए पनि नेपाली भाषा र साहित्यमा उनले छोडेको अमूल्य योगदान आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ। त्यसैले भानु जयन्ती नेपाली भाषा, साहित्य, राष्ट्रिय एकता र सांस्कृतिक स्वाभिमानलाई सम्मान गर्ने विशेष अवसरका रूपमा प्रत्येक वर्ष श्रद्धापूर्वक मनाइँदै आएको छ।
