हरि पन्त
नेपाली कांग्रेस नेपालकै सबैभन्दा पुराना र ऐतिहासिक राजनीतिक दलमध्ये एक हो। प्रजातन्त्र स्थापनादेखि संविधान निर्माणसम्म कांग्रेसको महत्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा पार्टीभित्र देखिएको आन्तरिक विवाद, गुटबन्दी र नेतृत्वबीचको मतभेदले कांग्रेस कमजोर बन्दै गएको अनुभूति आम जनतामा बढ्दै गएको छ। यही सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेस विभाजन भए वा गम्भीर रूपमा कमजोर बने त्यसले देशको राजनीति र आगामी निर्वाचनमा कस्तो असर पार्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण बनेको छ।
नेपाली कांग्रेसभित्र विभाजनको चर्चा नयाँ होइन। नेतृत्व चयन, सत्ता साझेदारी, सरकारमा सहभागिता, गठबन्धन गर्ने कि एक्लै चुनाव लड्ने भन्ने विषयमा पार्टीभित्र फरक–फरक धार देखिँदै आएका छन्। अनुभवी नेतृत्व र नयाँ पुस्ताबीच सोच र कार्यशैलीको फरक पनि विवादको कारण बनेको छ। यी मतभेद समयमै संवाद र सहमतिबाट समाधान हुन नसक्दा पार्टी कमजोर देखिन थालेको छ। औपचारिक रूपमा पार्टी फुटेको अवस्था नआए पनि व्यवहारमा कांग्रेस गुट–उपगुटमा बाँडिएको देखिन्छ। एउटै विषयमा फरक-फरक नेताबाट आउने विरोधाभासी अभिव्यक्तिले कार्यकर्ता र मतदाता अन्योलमा पर्ने गरेका छन्। यही अवस्थाले विभाजनको सम्भावना र त्यसका असरबारे बहस बढाएको हो।
राष्ट्रिय राजनीतिमा पर्ने प्रभाव
नेपाली कांग्रेस कमजोर वा विभाजित हुँदा त्यसको असर राष्ट्रिय राजनीतिमा पर्छ। कांग्रेस सधैं सन्तुलनको राजनीति गर्ने दलका रूपमा चिनिँदै आएको छ। यदि कांग्रेस कमजोर भयो भने संसदमा शक्तिको सन्तुलन बिग्रिन सक्छ। सरकार झन् अस्थिर बन्ने, नीति निर्माण ढिलो हुने र राष्ट्रिय मुद्दामा स्पष्ट निर्णय लिन कठिन हुने अवस्था आउन सक्छ। कांग्रेस बलियो प्रतिपक्ष बनेर सरकारको निगरानी गर्ने भूमिका निर्वाह गर्न नसक्दा लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ। भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन र जनउत्तरदायित्वमा दबाब सिर्जना गर्ने काम प्रतिपक्षको हो। कांग्रेस विभाजित हुँदा सत्तापक्षमाथिको दबाब घट्न सक्छ, जसको नकारात्मक असर देशको शासन प्रणालीमा पर्न सक्छ।
संगठन र कार्यकर्तामा पर्ने असर
कुनै पनि राजनीतिक दलको वास्तविक शक्ति कार्यकर्ता र संगठनमा हुन्छ। कांग्रेस विभाजित हुँदा कार्यकर्ता निराश हुन्छन्। कसको कुरा मान्ने, कुन समूहसँग लाग्ने भन्ने अन्योलले संगठनात्मक गतिविधि कमजोर बन्छ। स्थानीय तहमा पार्टीका कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सक्दैनन्। यसको असर दीर्घकालीन पनि हुन्छ। युवाहरू राजनीतिबाट टाढा हुन सक्छन्। पार्टीभित्र योग्यता र क्षमताभन्दा गुट नजिकको आधारमा अवसर दिने प्रवृत्ति बढे पार्टीप्रति विश्वास घट्छ। यसले कांग्रेसको भविष्यलाई नै कमजोर बनाउन सक्छ।
आगामी निर्वाचनमा पर्ने असर
आगामी निर्वाचनमा कांग्रेस विभाजनको प्रत्यक्ष असर देखिन सक्छ। पहिलो असर उम्मेद्वार चयनमा देखिन्छ। गुटका आधारमा टिकट वितरण हुँदा असन्तुष्ट नेताहरू बागी उम्मेदवार बन्न सक्छन्। यसले कांग्रेसकै मत विभाजन गराउँछ र जित्न सकिने सीट हार्ने अवस्था आउन सक्छ।
दोस्रो असर गठबन्धन राजनीतिमा पर्छ। कांग्रेसभित्र स्पष्ट धार नहुँदा गठबन्धन गर्ने कि नगर्ने भन्ने विषयमै विवाद हुन्छ। गठबन्धन भए पनि सीट बाँडफाँट र रणनीतिमा एकमत नहुँदा चुनावी अभियान कमजोर बन्न सक्छ। यसले प्रतिद्वन्द्वी दललाई फाइदा पुग्न सक्छ।
तेस्रो, मतदाताको विश्वासमा असर पर्छ। राजनीतिक स्थिरता र स्पष्ट नेतृत्व चाहने मतदाता विभाजित कांग्रेसप्रति आकर्षित नहुन सक्छन्। विशेषगरी युवा मतदाता र शहरी वर्ग नयाँ वा वैकल्पिक दलतर्फ जान सक्छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा पनि संगठन कमजोर हुँदा परम्परागत मत जोगाउन कठिन हुन सक्छ।
विभाजनबाट उत्पन्न हुने अवसर
यद्यपि विभाजनको चर्चा नकारात्मक देखिए पनि यसलाई आत्मसमीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। कांग्रेसले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्दै आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाउने हो भने पार्टी पुनः सुदृढ बन्न सक्छ। नेतृत्व चयन पारदर्शी बनाउने, कार्यकर्ताको सम्मान गर्ने र स्पष्ट नीति प्रस्तुत गर्ने हो भने विश्वास फर्काउन सकिन्छ। अनुभव र नयाँ सोचबीच सन्तुलन कायम गर्दै युवालाई जिम्मेवारी दिन सके कांग्रेसको संगठनात्मक शक्ति बढ्न सक्छ। विकास, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुशासनजस्ता जनजीविकासँग जोडिएका मुद्दामा स्पष्ट एजेन्डा लिएर चुनावमा जान सके कांग्रेस अझै प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छ।
गगन थापाका सम्भावना र चुनौती
नेपाली कांग्रेसभित्र गगन थापा नेतृत्वको सम्भावनाबारे पछिल्ला वर्षहरूमा व्यापक चर्चा हुँदै आएको छ। युवा पुस्ताका प्रतिनिधि नेता मानिने थापाले नीति, सुशासन र पुस्तान्तरणको विषयलाई निरन्तर उठाउँदै आएका छन्। यदि कांग्रेसको नेतृत्व गगन थापाले सम्हाल्ने अवस्था आयो भने पार्टीभित्र नयाँ ऊर्जा र स्पष्ट राजनीतिक दिशा देखिन सक्ने अपेक्षा धेरैको छ। गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले सबैभन्दा पहिले आन्तरिक लोकतन्त्रलाई प्राथमिकतामा राख्ने सम्भावना देखिन्छ। टिकट वितरण, निर्णय प्रक्रिया र संगठन सञ्चालनमा पारदर्शिता बढे कार्यकर्ताको मनोबल उकासिन सक्छ। यसले गुटबन्दी कम गर्दै पार्टीलाई वैचारिक र सांगठनिक रूपमा एकताबद्ध बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
युवा, मध्यम वर्ग र शहरी मतदातामाझ गगन थापाको स्वीकार्यता बलियो मानिन्छ। स्पष्ट अभिव्यक्ति, नीतिगत बहस र परिवर्तनको एजेन्डाले आगामी निर्वाचनमा कांग्रेसप्रति आकर्षण बढाउन सक्छ। विशेषगरी वैकल्पिक दलतर्फ आकर्षित भइरहेका मतदातालाई पुनः कांग्रेसतर्फ फर्काउने अवसर गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेससँग हुन सक्छ। तर यो सम्भावना चुनौतीरहित भने छैन। कांग्रेसभित्र अनुभवी र पुराना नेताहरूको विश्वास जित्नु, संगठनात्मक संरचनालाई एकै दिशामा लैजानु र केवल लोकप्रियतामा सीमित नभई परिणाम देखिने नेतृत्व दिनु गगन थापाका मुख्य चुनौती हुनेछन्। साथै, गठबन्धन राजनीति र सत्ताको व्यवहारिक यथार्थसँग सन्तुलन मिलाउन सक्ने क्षमता पनि उनको नेतृत्वको परीक्षा हुनेछ। यदि गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले स्पष्ट नीति, बलियो संगठन र जनमुखी एजेन्डासहित अघि बढ्न सके विभाजनको जोखिम कम गर्दै पार्टीलाई पुनः राष्ट्रिय भरोसायोग्य शक्तिका रूपमा उभ्याउन सक्छ। यसले आगामी निर्वाचनमा कांग्रेसलाई मात्र होइन, नेपाली राजनीतिलाई नै सकारात्मक दिशा दिन सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
अन्तमा नेपाली कांग्रेसको विभाजन वा गम्भीर आन्तरिक कमजोरीले पार्टी मात्र होइन, समग्र देशको राजनीतिलाई असर पार्छ। आगामी निर्वाचनमा यसले मत विभाजन, संगठन कमजोर र विश्वास गुम्ने जोखिम बढाउँछ। तर समयमै एकता कायम गर्दै सुधारको बाटो समाए कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका पुनः स्थापित गर्न सक्छ। विशेषगरी गगन थापा जस्ता युवा नेतृत्वको सम्भावनालाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सके कांग्रेसभित्र देखिएको निराशा आशामा रूपान्तरण हुन सक्छ। आगामी निर्वाचन कांग्रेसका लागि मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यका लागि पनि महत्वपूर्ण परीक्षा हुनेछ।
