काठमाडौँ । नेपालीहरूको महान् चाड बडादसैँको पहिलो दिन घटस्थापना आइतबार देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदैछ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने घटस्थापनासँगै नवरात्र सुरु हुन्छ।
यस दिन घरघरमा जमरा राखेर कलश स्थापना तथा दुर्गा भवानीको पूजा आराधना गर्ने परम्परा छ। तर यस वर्ष असोज २५ गते चित्रा नक्षत्र र वैधृति योग परेकाले घटस्थापना गर्न नहुने र २६ गते जमरा राख्नुपर्ने भन्दै सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएको हल्लालाई पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले शास्त्रसम्मत नभएको स्पष्ट पारेको छ।
यस वर्ष असोज २५ गते आइतबार आश्विन शुक्ल प्रतिपदा तिथि परेको छ। तर दिनभर चित्रा नक्षत्र र राति १० बजेर ३० मिनेटसम्म वैधृति योग रहने भएकाले घटस्थापनाको दिनलाई लिएर केही अन्योल देखिएको हो।
चित्रा नक्षत्रमा घटस्थापना गर्दा धननाश हुने र वैधृति योगमा गर्दा सन्तानलाई हानि पुग्ने धार्मिक विश्वासका आधारमा कतिपयले २६ गते जमरा राख्नुपर्ने तर्क गरेका छन्। यस्ता अभिव्यक्ति दिने व्यक्तिका भिडियोसमेत सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका छन्।
किन उठ्यो २६ गते घटस्थापना गर्नुपर्ने प्रश्न?
धार्मिक मान्यताअनुसार आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन चित्रा नक्षत्र वा वैधृति योग परेमा सम्भव भएसम्म ती समय बितेपछि घटस्थापना गर्नुपर्ने बताइन्छ। तर यस्तो योग वा नक्षत्र परेकै कारण घटस्थापना अर्को दिन सार्नुपर्ने भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नमिल्ने पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिको भनाइ छ।
शास्त्रीय विधिअनुसार चित्रा नक्षत्र वा वैधृति योग पूरै दिन वा रात परेमा पनि त्यसको समाधान उल्लेख गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा सम्बन्धित योग वा नक्षत्रको तीन चौथाइ घटी बितेपछि पछिल्लो एक चौथाइ घटीमा घटस्थापना गर्न सकिने व्यवस्था रहेको बताइन्छ।
पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका अध्यक्ष सहप्राध्यापक डा. पुरुषोत्तम भट्टराईका अनुसार यस वर्ष चित्रा नक्षत्र परेकाले मध्याह्नकाल र अभिजित् मुहूर्तलाई ध्यानमा राखेर घटस्थापनाको साइत निर्धारण गरिएको हो। समितिले आइतबार बिहान ११ बजेर ४७ मिनेटमा घटस्थापनाका लागि शुभसाइत तोकेको छ।
भट्टराईका अनुसार सूर्योदयका समयमा प्रतिपदा तिथि परेको दिन घटस्थापना गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ। त्यसैले घटस्थापनाका लागि असोज २६ गते रोज्नुपर्ने भन्दै फैलाइएको हल्ला शास्त्रसम्मत नभएको उनको भनाइ छ।
विधिपूर्वक शान्ति गर्न नसके के गर्ने?
पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले घटस्थापना गर्नुअघि चित्रा नक्षत्र र वैधृति योगको विधिपूर्वक शान्ति गर्नुपर्ने जनाएको छ। धार्मिक विधिअनुसार शान्ति गर्न नसक्ने अवस्थामा पनि विकल्प रहेको समितिले स्पष्ट पारेको छ।
समितिका अनुसार चित्रा नक्षत्र र वैधृति योगको दोष शान्तिका लागि गोदान गर्न सकिन्छ। गोदान गर्न सम्भव नभए नवदुर्गा भगवतीसँग दोष नलागोस् भनी प्रार्थना गरेर नमस्कार गर्न सुझाव दिइएको छ। यसले शास्त्रीय विधिमा समस्या देखिए त्यसको समाधानसमेत उल्लेख गरिएको छ भन्ने बुझाउँछ।
घटस्थापनाको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व
घटस्थापनाका दिन घरको पूजा कोठा वा शुद्ध स्थानमा विधिपूर्वक पूजा गरी माटो वा बालुवामा जौ छरेर जमरा राखिन्छ। त्यसपछि कलश स्थापना गरी दुर्गा भवानीको आह्वान र पूजा आराधना गरिन्छ। नवरात्रका नौ दिनसम्म देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा गर्ने परम्परा छ।
कलशलाई सुख, समृद्धि, ऐश्वर्य र मङ्गलको प्रतीक मानिन्छ भने जमरा उर्वरता, शुभता र समृद्धिसँग जोडिएको छ। विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गरी आशीर्वाद लिने परम्पराका कारण घटस्थापनादेखि नै दसैँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक चहलपहल सुरु हुन्छ।
घटस्थापना केवल जमरा राख्ने दिन मात्र होइन, धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको पर्वको सुरुआत पनि हो। त्यसैले तिथि, नक्षत्र र मुहूर्तसम्बन्धी विषयमा अन्योल उत्पन्न हुँदा सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका अपुष्ट दाबीका आधारमा निर्णय लिनुभन्दा आधिकारिक पञ्चाङ्ग र सम्बन्धित निकायको जानकारीमा भर पर्नु उचित हुन्छ।
